İmam Gazzali’nin el-İktisad fi’l-i’tikad’ı bağlamında kelam ilminde külli kaideler

Abstract

Her ilimin onu o yapan ana ilkeleri vardır ve ilgili meselelere o ilkeler çerçevesinde yaklaşılmaktadır. Aynı şekilde kelâm ilminin de birtakım ana ilkeleri ve dolayısıyla kelâmcıların zihninde bu ilkelere dayanan bir kelam anlayışı vardır. Bu doğrultuda telif edilen kelâmî eserlerde söz konusu ilkeler bazen açıkça ifade edilmişken bazen de satır aralarında bulunmaktadır. Bu tezde el-İktisâd fi'l-İʽtikâd kitabındaki kelâm ilminin temel kaideleri tespit, tahlil ve tasnif edilmiştir. Bu bağlamda ilk bölümde kaide kavramı ile bununla ilgili temel kavramlar analiz edilmiş ve kullanım yerlerinden örnekler verilmiştir. İkinci bölümde varlıkla ilgili kaideler kadîm-hâdis ayrımı dikkate alınarak tasnif edilmiş ve her bir kaide kavramsal çerçeve, açıklama, gerektiğinde önemine değinme ve kelâm ilmindeki kullanım yerlerinden örnekler verme hususları çerçevesinde ele alınıp incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise bilgiyle ilgili kaideler vacip-muhal ayrımı dikkate alınarak tasnif edilmiş ve her bir kaide ikinci bölümdeki çerçeveye riayet edilmek suretiyle ele alınmıştır. ----- Every science, has main principles that make it, itself and related issues are shall be approached in the perspective of those principles. Similarly, the science of kalam, has several main principles and in the mutakallims' minds, there is an understanding of kalam based on those principles. Relevant principles are expressed openly in kalamic works written in that way or exist hiddenly in the fine prints. In this thesis, the main principles of the science of kalam in the book of al-Iqtisad fi al-I'tiqad are detected, analysed and categorised. In this context, in the first section, the concept of qaidah and main related concepts are analysed and some instances about its usages are given. In the second section, the principles related to ontology are categorised regarding qadim-hadith seperation and every single principle are evaluated in terms of conceptual perspective, explanation, indication of its significance if needed and giving examples of usages in the science of kalam. In the third section, the principles related to the epistemology are categorised regarding wajib-muhal seperation and every single principle are evaluated in accordance with the concept of the second section.