Kelam ve tasavvuf ilimlerinde delil anlayışı : Fahreddin er-Razi ve Sadreddin el-Konevi örneği

Abstract

İslâmî ilimlerin teşekkülünden itibaren ortaya çıkan problemler hakkında görüş bildiren âlimler, mensubu oldukları ilimlerin bilgi sistemlerine göre delil üretmiş ve muhataplarının delillerini geçerli gördükleri kendi bilgi sistemlerine göre değerlendirmişlerdir. Böylece delil, tarafların görüş beyan etmesini sağlamış ve bu beyanlar kullanılan delillerin bilgi değeri ölçüsünce itibar görmüştür. Kelâm ve tasavvuf ilimleri erken dönemden itibaren tartıştıkları meselelerde birbirlerinin delillerini geçerli görmeyen iki muhalif ilim olarak konumlanmıştır. İlimlerin çeşitli konularda birbirleri ile ihtilaf edişlerinin en temel gerekçelerinden birisi bilgi anlayışlarındaki farklılıktır. Bu çalışmada onların bilgi bahsindeki görüşlerinin farklı olmasının pratik bir sonucu olan "delil" anlayışlarındaki farklılıklar gündeme getirilmiştir. Bunun için ilk aşamada delilin mahiyeti incelenmiş ve İslâmî ilimlerdeki genel kullanımıyla açıklanmıştır. Ardından kelâm ve tasavvuf ilimlerinden örnek olarak seçilen Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ve Sadreddin el-Konevî'nin (ö. 673/1274) delil anlayışları açıklanmış, onların görüşleri üzerinden belirli gerekçelere bağlanarak mensubu oldukları ilimlere genelleme yapılmıştır. Son olarak örnek aldığımız iki âlimin delil anlayışları mukayese edilmiş ve her iki âlimin kesin vasfıyla sundukları delillerin mukayesesinin imkanı sorgulanmıştır. ----- Scholars, who expressed their opinions about the problems that arose since the formation of Islamic sciences, produced proof according to the knowledge systems of the sciences they belonged to and evaluated the proofs of their dissidents by their own systems, which they considered reliable. Thus, the evidence enabled the parties to express their opinions and these statements were respected to the extent of the knowledge value of the proof used. The disciplines of Kalam and Sufism have been positioned as two opposing disciplines that do not see each other's proofs reliable on the issues they have discussed since the early period. One of the main reasons of this situation is the difference in their understanding of knowledge. In this study, the differences about their understanding of "proof", which is a practical consequence of their different understanding of knowledge, were brought to the agenda. For this, in the first chapter, the nature of the proof was examined and explained with its general use in Islamic disciplines. Then, the understanding of proof of Fakhr al-Dîn al-Râzî (d. 606/1210) and Sadr al-Din al-Qunawî (d. 673/1274), who were elected as example of kalam and sufism, was explained, and generalizations were made to the disciplines they belonged to, based on certain justifications through their opinions. Finally, the two scholars' understanding of proof was compared and the possibility of comparing the proofs presented by both scholars was questioned.