Kutbüddin er-Razi ve Cemaleddin el-Aksarayi arasında hakemlik : el-Keşşaf literatüründe Abdülkerim b. Abdülcebbar’ın Kur’an ilimleri çerçevesindeki muhakemeleri

Abstract

Telif edildiği günden itibaren el-Keşşâf metni üzerine çeşitli açılardan birçok eser kaleme alınmıştır. Bu şekilde tefsir tarihinde "el-Keşşâf Literatürü" denilen bir yazım geleneği oluşmuştur. Zemahşerî (ö. 538/1144) el-Keşşâf metnini kaleme aldıktan yaklaşık iki asır sonra Kutbüddin er-Râzî (ö. 766/1365) el-Keşşâf'ı şerh etmek üzere Şerhu müşkilâti'l-Keşşâf adlı eserini telif etmiştir. Kutbüddin er-Râzî'nin çağdaşı kabul edilebilecek olan Cemâleddin el-Aksarâyî (ö. 791/1388), çeşitli disiplinler doğrultusunda şârih Râzî'ye itirazlarda bulunmuş ve bu itirazlarını el-İ'tirâzât adlı eserinde derlemiştir. Daha sonra Abdülkerim b. Abdülcebbâr (ö. 831/1427 [?]) ise şârih Râzî ve itirazcı Aksarâyî arasında hakemlik yapmak üzere el-Muhâkemât adlı eserini kaleme almıştır. İki ana bölümden oluşan bu tezin ilk bölümünde öncelikle İbn Abdülcebbâr'ın hayat hikayesine ve çalışmalarına değinilmiş, ardından el-Muhâkemât'ın muhtevasını şekillendiren el-Keşşâf, Şerhu müşkilâti'l-Keşşâf ve el-İ'tirâzât adlı eserler el-Muhâkemât ile ilişkilendirilerek kısaca tanıtılmıştır. Daha sonra el-Muhâkemât'ın genel özellikleri, kaynakları, yöntemi, literatürdeki yeri ve yazma nüshaları incelenmiştir. Tezin ikinci bölümünde ise el-Muhâkemât'ta yer alan ulûmu'l-Kur'ân muhakemeleri incelenmiştir. Sırasıyla Zemahşerî, Râzi, Aksarâyî ve İbn Abdülcebbâr'ın tartışmadaki yerleri sunulmuştur. Sonuçta el-Muhâkemât'ın, Aksarâyî'ye yönelik bir reddiye niteliğinde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca incelenen muhakemeler neticesinde müelliflerin, ulûmu'l-Kur'ân'a dair tartışmaları derinleştirerek tefsir literatürüne katkı sağladıkları tespit edilmiştir. ----- Since it was written, many works have been produced from various perspectives on the text of al-Kashshāf, thus giving rise to a sub-genre of exegesis history called "The al-Kashshāf Literature". Approximately two centuries after al-Zamakhsharī (d. 538/1144) wrote the text of al-Kashshāf, Qutb al-Dīn al-Rāzī (d. 766/1365) wrote his work titled Sharh al-mushkilât al-Kashshāf to explain al-Kashshāf. Jamāl al-Dīn al-Aksarāyī (d. 791/1388), who can be considered a contemporary of Qutb al-Dīn al-Rāzī, raised objections to Rāzī's commentary from various disciplinary perspectives and compiled these objections in his work titled al-I'tirāzāt. Afterwards, Abd al-Karīm bin Abd al-Jabbār (d. 831/1427 [?]) wrote his work titled al-Muhākamāt to serve as an arbitrator among the commentator Rāzī, and the objector Aksarāyī. In the first part of this thesis, which consists of two main sections, the life story and works of Abd al-Jabbār are discussed first, followed by a brief introduction of the works al-Kashshāf, Sharh al-mushkilât al-Kashshāf, and al-I'tirāzāt, which shape the content of al-Muhākamāt, in relation to al-Muhākamāt. Later, the general characteristics, sources, methodology, place in the literature, and manuscript copies of al-Muhākamāt have been examined. In the second section of the thesis, the ulūm al-Qur'ān (sciences of the Qur'ān) included in al-Muhākamāt have been examined. The positions of al-Zamakhsharī, al-Rāzī, al-Aksarāyī, and Ibn Abd al-Jabbār in the debate were presented sequentially. In the end, it was concluded that al-Muhākamāt primarily served as a refutation directed at al-Aksarāyī. Furthermore, as a result of the examined debates, it was determined that the authors contributed to the tafsir literature by deepening the discussions on the ulūm al-Qur'ān.